Analiza tima eksperata, uključujući prof. dr. Gabriela Singera s Univerziteta u Innsbrucku, akademika Muriza Spahića i istraživača Mirze Čelebičića, potvrdila je da je nezakonit rad hidroelektrane (HE) “Ulog” uzrokovao masovni pomor ribe i ostalog živog svijeta 12. septembra 2025. godine.
Kako bi se spriječile nove slične katastrofe, neophodno je hitno sprovođenje pravno obavezujućih mjera zaštite Neretve. Rijeke Bosne i Hercegovine, koje predstavljaju ključni evropski centar biodiverziteta, suočavaju s neizbježnim uništenjem, pri čemu je Neretva pod posebno ekstremnim pritiskom.
Ekspertska analiza temelji se na istraživanju provedenom duž pet kilometara gornjeg toka Neretve nizvodno od HE “Ulog”. Rezultati istraživanja su formalno predstavljeni svim institucionalnim nivoima tokom stručne konferencije u Parlamentarnoj skupštini BiH održanoj 28. novembra 2025. godine, pružajući neosporne dokaze koji povezuju rad HE “Ulog” s masovnim pomorom ribe, rakova i endemskih vrsta s Crvene liste.
Naučni monitoring i satelitski snimci potvrđuju da HE “Ulog” radi u zabranjenom vršnom režimu rada (tzv. hydropeaking), što predstavlja grubo kršenje uslova definisanih u ekološkoj dozvoli kojom je izričito propisan protočni tip rada. Pomenuti proces podrazumijeva iznenadno ispuštanje ogromnih količina vode iz dubljih slojeva akumulacije koji su potpuno bez kisika.
Modeliranje reoksigenacije potvrdilo je postojanje fenomena koji su naučnici nazvali “zona smrti”, nizvodno od brane, opisujući ga kao ekološku zamku: tokom pauza u radu, riba se vraća u naizgled povoljno stanište, da bi se potom ugušila tokom iznenadnih, višesatnih ispuštanja vode bez kisika.
Ovi vještački izazvani poplavni talasi direktno su odgovorni za masovni pomor vrsta s Crvene liste zabilježen krajem 2025. godine i predstavljaju akutnu opasnost po sigurnost ljudi na rijeci.
Na osnovu svih predočenih dokaza, zaključeno je da je masovni pomor vodenog svijeta u septembru 2025. godine direktna posljedica de facto vršnog rada HE “Ulog”. Ribe, rakovi, mekušci i vodeni insekti uginuli su uslijed gušenja tokom ispuštanja vode. Vršni rad postrojenja predstavlja grubo kršenje ekološke dozvole i zahtjeva hitnu reakciju nadležnih institucija, s obzirom na to da pomenuti režim proizvodi negativne uticaje na međuentitetskom nivou.
Fondacija ACT zahtijeva sljedeće hitne mjere od nadležnih institucija:
1) Hitna obustava vršnog režima rada: sprovođenje striktnog protočnog rada HE “Ulog”, osiguravajući punu usklađenost s važećom ekološkom dozvolom.
2) Zadržavanje uslova dozvole: predstojeća obnova ekološke dozvole ne smije se koristiti kao mehanizam za promjenu ove obaveze; zahtjev za isključivo protočnim radom mora ostati obavezni uslov.
3) Transparentan monitoring u stvarnom vremenu: zahtijeva se uspostavljanje sistema monitoringa (kisik, temperatura, protok) u akumulaciji i nizvodno, s javno dostupnim podacima.
4) Trajna zaštita: osiguravanje trajne zaštite preostalih, netaknutih dijelova riječnog sistema Neretve. Finansijski i ekološki je daleko opravdanije očuvati zdravu rijeku danas, nego ulagati milijarde u njenu buduću restauraciju.
